Prinsjesdag: geschiedenis van de derde dinsdag in september

September 2, 2026

Elke derde dinsdag van september kijkt Nederland naar Den Haag. De koning leest de Troonrede voor, de minister van Financiën presenteert de Miljoenennota en een koninklijke stoet trekt door de stad. Maar waarom vieren we Prinsjesdag eigenlijk op de derde dinsdag van september?

Prinsjesdag markeert het begin van het nieuwe parlementaire jaar. De traditie gaat in haar huidige vorm terug tot de negentiende eeuw, maar de naam is ouder: die werd oorspronkelijk gebruikt voor de verjaardag van stadhouder Willem V. De dinsdag ontstond om een verrassend praktische reden. Kamerleden die ver van Den Haag woonden, hoefden daardoor niet op zondag te reizen. In 2026 valt Prinsjesdag op 15 september.

Wat is Prinsjesdag precies?

Prinsjesdag is de dag waarop de regering haar plannen voor het komende jaar presenteert. De koning spreekt tijdens een Verenigde Vergadering van de Eerste en Tweede Kamer de Troonrede uit. Daarna biedt de minister van Financiën de Miljoenennota en Rijksbegroting aan de Tweede Kamer aan.

De koning schrijft de Troonrede dus niet zelf. De inhoud komt van de regering. Als staatshoofd spreekt hij de tekst uit en geeft daarmee ceremonieel vorm aan het begin van het parlementaire jaar.

Dat maakt Prinsjesdag tot een opvallende combinatie van constitutionele politiek en eeuwenoude symboliek. Achter paarden, uniformen en koetsen gaat een moderne begrotingsdag schuil waarop miljarden euro's aan overheidsplannen worden gepresenteerd.

Waar komt de naam Prinsjesdag vandaan?

De naam Prinsjesdag had oorspronkelijk niets met de opening van het parlement te maken. In de achttiende eeuw werd de verjaardag van stadhouder Willem V, geboren op 8 maart 1748, door aanhangers van het Huis van Oranje gevierd als Prinsjesdag.

Dat gebeurde tijdens een politiek gespannen periode. Patriotten en orangisten stonden tegenover elkaar en publieke vieringen rond de prins kregen daardoor ook een politieke betekenis. Prinsjesdag groeide uit tot een populaire feestdag voor orangisten.

Later werd de benaming breder gebruikt voor feestelijkheden rond leden van het Koninklijk Huis. Pas vanaf de jaren dertig van de twintigste eeuw raakte de naam structureel verbonden aan de jaarlijkse dag waarop de Troonrede werd uitgesproken.

De naam klinkt daardoor ouder dan de traditie waarvoor we hem tegenwoordig gebruiken. Wie in de achttiende eeuw over Prinsjesdag sprak, bedoelde iets anders dan iemand in het huidige Nederland.

Wanneer begon de moderne Prinsjesdag?

De parlementaire traditie ontstond na de Franse tijd. Vanaf 1814 werd het werkjaar van de Staten-Generaal officieel geopend. Na de vorming van het Koninkrijk der Nederlanden in 1815 kreeg de opening een vaste plaats in het staatsbestel.

De datum veranderde in de negentiende eeuw meerdere keren. Aanvankelijk vond de opening relatief laat in het jaar plaats. Dat werd problematisch toen de parlementaire behandeling van de begroting belangrijker en omvangrijker werd.

Na de grondwetsherziening van 1848 moest het parlement voldoende tijd hebben om de begrotingen voor het nieuwe kalenderjaar te behandelen. Daarom schoof de opening naar september.

Waarom is Prinsjesdag op de derde dinsdag van september?

Dit is misschien wel de bekendste vraag over Prinsjesdag. Het antwoord heeft minder met koninklijke traditie te maken dan je zou verwachten.

In de negentiende eeuw vond de opening eerst plaats op de eerste maandag van november en later op de derde maandag van oktober. Dat liet te weinig tijd om de begroting vóór 1 januari te behandelen. Daarom werd de opening in 1848 vervroegd naar september.

Aanvankelijk werd gekozen voor de derde maandag van september. Dat leverde een praktisch en religieus probleem op. Veel Kamerleden woonden ver buiten Den Haag en reizen ging veel langzamer dan nu. Om op maandag aanwezig te zijn, moesten sommigen op zondag vertrekken.

Voor met name christelijke Kamerleden botste dat met de zondagsrust. Bij de grondwetsherziening van 1887 werd daarom bepaald dat de bijeenkomst op dinsdag zou plaatsvinden. Vanaf 1888 werd de derde dinsdag de vaste dag.

Wat nu voelt als een vanzelfsprekende nationale traditie is dus mede ontstaan door negentiende-eeuwse reistijden.

Wat staat er in de Troonrede?

De Troonrede geeft op hoofdlijnen weer welk beleid de regering in het komende jaar wil voeren. Onderwerpen kunnen uiteenlopen van koopkracht en belastingen tot defensie, woningbouw, klimaat, zorg en internationale politiek.

De tekst wordt namens de regering uitgesproken door de koning. Daarmee is de Troonrede geen persoonlijke politieke toespraak van de monarch. Ministers zijn verantwoordelijk voor de inhoud.

De grondwettelijke basis ligt tegenwoordig in artikel 65 van de Grondwet. Daarin staat dat jaarlijks op de derde dinsdag van september, of op een eerder bij wet te bepalen tijdstip, door of namens de koning in een Verenigde Vergadering een uiteenzetting wordt gegeven van het door de regering te voeren beleid.

Wat is het verschil tussen de Troonrede en de Miljoenennota?

De twee worden op dezelfde dag gepresenteerd, maar hebben een andere functie.

De Troonrede beschrijft vooral de politieke hoofdlijnen en plannen. De Miljoenennota geeft uitleg bij de financiële situatie van het Rijk en de belangrijkste keuzes in de Rijksbegroting.

Na de Troonrede gaat de minister van Financiën naar de Tweede Kamer. Daar worden de Miljoenennota en begrotingsstukken aangeboden. Vervolgens begint het parlementaire debat over de plannen.

De ceremonie is dus slechts het zichtbare begin. Het echte politieke werk volgt in de weken en maanden daarna, wanneer Kamerleden de begrotingen behandelen en het kabinet ter verantwoording roepen.

Waarom zit de Miljoenennota in een koffertje?

Het koffertje is een van de bekendste symbolen van Prinsjesdag, maar het is geen eeuwenoude Nederlandse traditie. Het gebruik ontstond pas in de twintigste eeuw en was geïnspireerd op het Britse voorbeeld van de begrotingskoffer.

De minister van Financiën draagt de begrotingsstukken symbolisch in het koffertje naar de Tweede Kamer. Tegenwoordig zijn de documenten natuurlijk ook digitaal beschikbaar. Het koffertje heeft daardoor vooral ceremoniële waarde gekregen.

Juist zulke rituelen maken Prinsjesdag herkenbaar: oude en nieuwere tradities zijn in de loop van de tijd samengevoegd tot één nationaal schouwspel.

Wat is de geschiedenis van de Gouden Koets?

Voor veel Nederlanders was de Gouden Koets lange tijd onlosmakelijk verbonden met Prinsjesdag. De koets werd door inwoners van Amsterdam aangeboden aan koningin Wilhelmina ter gelegenheid van haar inhuldiging in 1898.

Wilhelmina gebruikte de Gouden Koets in 1903 voor het eerst voor de gang naar het Binnenhof. Daarna werd hij, met onderbrekingen, een bekend onderdeel van Prinsjesdag.

De koets is later onderwerp geworden van maatschappelijk debat, vooral vanwege het paneel Hulde der Koloniën. Sinds 2016 werd tijdens Prinsjesdag de Glazen Koets gebruikt. Koning Willem-Alexander maakte in 2022 bekend dat de Gouden Koets voorlopig niet zou rijden.

De geschiedenis van de koets laat zien dat tradities niet statisch zijn. Wat in de ene periode als nationaal symbool geldt, kan in een andere periode opnieuw worden bekeken en besproken.

Waarom wordt de Troonrede niet in de Ridderzaal gehouden?

De Ridderzaal op het Binnenhof is misschien wel de bekendste locatie uit de geschiedenis van Prinsjesdag. Vanaf 1904 werd de Troonrede daar uitgesproken.

Door de grootschalige renovatie van het Binnenhof moest worden uitgeweken. In 2020 en 2021 vond de bijeenkomst vanwege de coronamaatregelen plaats in de Grote Kerk in Den Haag. Sinds 2022 wordt de Troonrede uitgesproken in de Koninklijke Schouwburg.

Ook in 2026 is dat de locatie. Op dinsdag 15 september rijden koning Willem-Alexander en koningin Máxima volgens het aangekondigde programma in de Glazen Koets van Paleis Noordeinde via het Lange Voorhout naar de Koninklijke Schouwburg.

Hoe ziet Prinsjesdag 2026 eruit?

Prinsjesdag valt in 2026 op dinsdag 15 september. De koninklijke rijtoer staat gepland rond het middaguur. Rond 13.00 uur vertrekt de stoet vanaf Paleis Noordeinde en omstreeks 13.15 uur wordt de Troonrede uitgesproken in de Koninklijke Schouwburg. Daarna keert de koninklijke stoet terug naar Paleis Noordeinde voor de traditionele balkonscène.

De precieze uitvoering kan altijd veranderen, maar de vaste elementen blijven herkenbaar: de stoet, de Verenigde Vergadering, de Troonrede, de Miljoenennota en de begrotingsstukken.

Rond de dag wordt in Den Haag bovendien het Prinsjesfestival georganiseerd, met activiteiten die aansluiten op democratie, politiek en de geschiedenis van het Huis van Oranje.

Welke rol speelt de koning werkelijk op Prinsjesdag?

Het ceremonieel kan de indruk wekken dat de koning op Prinsjesdag het regeringsbeleid bepaalt. Constitutioneel ligt dat anders.

Nederland is een constitutionele monarchie. De ministers zijn politiek verantwoordelijk. De koning leest de Troonrede voor, maar de regering draagt verantwoordelijkheid voor wat erin staat.

Dat onderscheid is essentieel om Prinsjesdag te begrijpen. Het koningschap geeft de dag continuïteit en ceremonie, terwijl de inhoud onderdeel is van de parlementaire democratie.

Waarom dragen zoveel mensen hoeden?

Hoeden horen tegenwoordig bijna net zo sterk bij de televisiebeelden van Prinsjesdag als de koetsen. Toch is ook dit geen eeuwenoude verplichting.

De moderne hoedentraditie wordt vaak verbonden aan Kamerlid Erica Terpstra, die in de jaren zeventig met een opvallende hoed verscheen en andere aanwezigen inspireerde. In de decennia daarna groeide het uit tot een informeel ritueel.

Politici en gasten gebruiken hun hoofddeksel soms om een boodschap uit te dragen. Daardoor vormt de hoedenparade een luchtig tegenwicht voor de formele staatsrechtelijke kant van de dag.

Hoe veranderde Prinsjesdag door de eeuwen heen?

Wie naar de geschiedenis kijkt, ziet geen onveranderlijke traditie maar een voortdurend veranderende ceremonie.

De naam veranderde van betekenis. De datum verschoof meerdere keren. De locatie verhuisde. Koetsen kwamen erbij of verdwenen. De begrotingsstukken gingen van papier naar digitaal. Zelfs de jaarlijkse opening van de parlementaire zitting werd bij de grondwetsherziening van 1983 formeel afgeschaft.

Toch bleef Prinsjesdag bestaan. De Troonrede en de derde dinsdag in september bleven het symbolische begin van het parlementaire jaar markeren.

Juist die combinatie van verandering en continuïteit verklaart waarom Prinsjesdag zo herkenbaar is gebleven.

Prinsjesdag en de langere geschiedenis van Nederland

De traditie is niet los te zien van de ontwikkeling van de Nederlandse staat. De oorspronkelijke naam voert terug naar stadhouder Willem V en de strijd tussen patriotten en orangisten. De negentiende-eeuwse ceremonie ontstond in het koninkrijk dat na de Napoleontische tijd werd opgebouwd. De grondwetsherziening van 1848 versterkte de parlementaire democratie en beïnvloedde indirect ook het moment waarop de begroting werd behandeld.

Wie meer wil begrijpen over de wording van de Nederlandse staat kan verder lezen over de Tachtigjarige Oorlog en het ontstaan van Nederland. Ook de geschiedenis van Koningsdag en Koninginnedag laat zien hoe tradities rond het Huis van Oranje door de eeuwen heen veranderden.

Voor wie de geschiedenis van de Opstand uitgebreider wil ontdekken is er ook Een Storm Van Vrijheid, over de strijd waaruit de Republiek der Verenigde Nederlanden voortkwam.

Veelgestelde vragen over Prinsjesdag

Wanneer is Prinsjesdag 2026?

Prinsjesdag 2026 is op dinsdag 15 september. Prinsjesdag vindt ieder jaar plaats op de derde dinsdag van september.

Waarom heet het Prinsjesdag?

De naam werd oorspronkelijk gebruikt voor de verjaardag van stadhouder Willem V op 8 maart. Later werd Prinsjesdag een algemene naam voor koninklijke feestelijkheden. Vanaf de jaren dertig raakte de term verbonden aan de jaarlijkse Troonrede.

Waarom is Prinsjesdag altijd op dinsdag?

De parlementaire opening vond eerst op maandag plaats. Omdat Kamerleden uit verre delen van het land daardoor soms op zondag moesten reizen, werd bij de grondwetsherziening van 1887 gekozen voor dinsdag.

Wie schrijft de Troonrede?

De Troonrede wordt opgesteld onder verantwoordelijkheid van de regering. De koning spreekt de tekst uit, maar de ministers zijn politiek verantwoordelijk voor de inhoud.

Wat gebeurt er na de Troonrede?

De minister van Financiën biedt de Miljoenennota en Rijksbegroting aan de Tweede Kamer aan. Daarna behandelt het parlement de financiële en politieke plannen van de regering.

Conclusie: een traditie die voortdurend veranderde

Prinsjesdag lijkt op het eerste gezicht een verzameling eeuwenoude rituelen, maar vrijwel ieder onderdeel heeft zijn eigen ontstaansgeschiedenis. De naam begon als een feest voor Willem V. De derde dinsdag ontstond vanwege de zondagsrust en lange reistijden. De Gouden Koets verscheen pas aan het begin van de twintigste eeuw en de bekende begrotingskoffer nog later.

Wat al die veranderingen overleefde, is de functie van de dag als herkenbaar moment waarop regering, parlement en monarchie samenkomen. Daardoor is de derde dinsdag van september zowel politiek werkmoment als levend Nederlands erfgoed.