Ontruiming Kamp Vught 1944: de laatste transporten naar Sachsenhausen en Ravensbrück

Begin september 1944 leek de bevrijding van Nederland dichterbij dan ooit. De geallieerden rukten snel op, Antwerpen was bevrijd en op Dolle Dinsdag ontstond zelfs het gerucht dat Breda al was gevallen. Maar voor duizenden gevangenen in Kamp Vught betekende die naderende vrijheid juist nieuw gevaar. Op 5 en 6 september 1944 ontruimden de Duitsers het concentratiekamp in grote haast. Ongeveer 2.800 mannen werden naar Sachsenhausen gedeporteerd en circa 650 vrouwen naar Ravensbrück. Voor velen begon daarmee de zwaarste fase van hun gevangenschap.

De ontruiming van Kamp Vught is een van de wrangste episodes uit de Nederlandse bevrijdingsgeschiedenis: terwijl elders vlaggen verschenen en mensen de geallieerden verwachtten, reden vanuit Vught treinen juist dieper het Duitse Rijk in.

Wat was Kamp Vught?

Kamp Vught was tijdens de Duitse bezetting officieel bekend als Konzentrationslager Herzogenbusch. Het werd in januari 1943 in gebruik genomen en was het enige SS-concentratiekamp in bezet Nederland dat rechtstreeks naar Duits model was ingericht. Het kamp lag bij Vught, ten zuiden van ’s-Hertogenbosch.

In minder dan twee jaar passeerden ruim 32.000 mensen de poort. Onder hen waren Joden, politieke gevangenen, verzetsmensen, gijzelaars, Roma en Sinti, Jehova's getuigen en mensen die om uiteenlopende redenen door de bezetter waren opgepakt.

De omstandigheden waren hard. Gevangenen kregen te maken met honger, ziekte, dwangarbeid, mishandeling en terreur. Volgens Nationaal Monument Kamp Vught stierven zeker 749 kinderen, vrouwen en mannen in het kamp. Op de fusilladeplaats buiten het kamp werden 329 gevangenen geëxecuteerd.

Kamp Vught was bovendien onderdeel van een veel groter systeem. Gevangenen werden vanuit Vught naar andere concentratie- en vernietigingskampen gestuurd. Daardoor eindigde hun geschiedenis vaak niet bij de kampgrens in Brabant.

Waarom werd Kamp Vught in september 1944 ontruimd?

De directe aanleiding was de snelle geallieerde opmars na D-Day. Vanaf 6 juni 1944 trokken Amerikaanse, Britse en Canadese troepen vanuit Normandië steeds verder richting België en Nederland. Parijs werd in augustus bevrijd. Begin september ging het plotseling razendsnel.

Op 4 september 1944 viel Antwerpen vrijwel intact in geallieerde handen. Voor de Duitse bezetter werd duidelijk dat ook Zuid-Nederland op korte termijn frontgebied kon worden.

Die ontwikkeling veroorzaakte grote nervositeit. Op 5 september, later bekend als Dolle Dinsdag, verspreidden zich in Nederland berichten dat de bevrijding ophanden was. NSB'ers en andere collaborateurs probeerden richting Duitsland te vluchten. Nederlanders kwamen op straat en haalden vlaggen tevoorschijn.

In Kamp Vught was de sfeer totaal anders. De SS wilde voorkomen dat duizenden gevangenen door de geallieerden zouden worden bevrijd. Daarom werd besloten het kamp te ontruimen en de gevangenen naar concentratiekampen in Duitsland te brengen.

Wat gebeurde er op 5 en 6 september 1944?

De ontruiming vond plaats in grote haast. Op 5 en 6 september werden de resterende politieke gevangenen verzameld voor transport.

Volgens Nationaal Monument Kamp Vught gingen ongeveer 2.800 mannen naar concentratiekamp Sachsenhausen, ten noorden van Berlijn. Ongeveer 650 vrouwen werden naar Ravensbrück gedeporteerd, het grote concentratiekamp voor vrouwen.

In totaal werden dus ongeveer 3.450 gevangenen weggevoerd. In andere historische overzichten wordt afgerond gesproken over circa 3.500 gevangenen. Dat verschil komt vooral door de manier waarop transporten en groepen worden geteld. De kern staat vast: vrijwel alle resterende gevangenen werden in twee dagen uit Vught weggevoerd.

Het was een bittere tegenstelling. Buiten het kamp geloofden veel Nederlanders dat de bevrijding ieder moment kon komen. Binnen de hekken werden mensen juist verder van de naderende geallieerden verwijderd.

De mannen naar Sachsenhausen

Sachsenhausen lag bij Oranienburg, ongeveer 35 kilometer ten noorden van Berlijn. Het kamp bestond al sinds 1936 en speelde een belangrijke rol binnen het nazistische concentratiekampsysteem.

Duizenden Nederlanders hebben tijdens de oorlog in Sachsenhausen gevangen gezeten. Zij kwamen daar onder meer terecht vanwege verzetsactiviteiten, politieke tegenstand of andere vormen van vervolging. Meer dan 1.400 Nederlandse gevangenen van Sachsenhausen overleefden de oorlog niet.

Voor de mannen uit Vught betekende aankomst in Sachsenhausen geen tijdelijke evacuatie. Ze kwamen terecht in een systeem van dwangarbeid, ondervoeding, geweld en ziekte. Sommigen werden later opnieuw naar andere kampen verplaatst.

De vrouwen naar Ravensbrück

De vrouwelijke gevangenen werden naar Ravensbrück gebracht, ongeveer 80 kilometer ten noorden van Berlijn. Ravensbrück was het grootste concentratiekamp voor vrouwen binnen het Duitse Rijk.

Ook daar waren de omstandigheden extreem zwaar. Gevangenen werden ingezet voor dwangarbeid en leden onder honger, ziekte en mishandeling. In het kamp vonden bovendien medische experimenten en executies plaats.

De deportatie uit Vught betekende dus niet dat de gevangenen simpelweg naar een andere locatie werden gebracht. Voor veel vrouwen begon een nieuwe, levensbedreigende fase van hun gevangenschap.

Waarom werden de gevangenen niet gewoon vrijgelaten?

Vanuit het perspectief van september 1944 lijkt het misschien logisch dat de Duitsers een kamp dat door de geallieerden werd bedreigd zouden verlaten. Maar het nazistische concentratiekampsysteem werkte anders.

Gevangenen werden beschouwd als arbeidskrachten, politieke tegenstanders of mensen die volgens de nazi-ideologie niet vrij mochten komen. Naarmate geallieerde legers concentratiekampen naderden, probeerde de SS daarom gevangenen vaak naar kampen verder binnen het Duitse Rijk te verplaatsen.

Dit patroon zou in de laatste oorlogsmaanden op veel grotere schaal terugkeren. Toen kampen in het oosten werden bedreigd, dwong de SS honderdduizenden gevangenen tot evacuaties en beruchte dodenmarsen.

De ontruiming van Vught past in die bredere ontwikkeling. De naderende bevrijding kon voor gevangenen paradoxaal genoeg betekenen dat hun situatie eerst nog gevaarlijker werd.

De laatste executies in Kamp Vught

De laatste maanden vóór de ontruiming waren uitzonderlijk gewelddadig. Terwijl de geallieerden dichterbij kwamen, intensiveerde de Duitse repressie tegen het Nederlandse verzet.

Op de fusilladeplaats bij Kamp Vught werden in de zomer van 1944 honderden gevangenen doodgeschoten. Alleen al op 5 en 6 september werden nog tientallen mannen geëxecuteerd.

Een van hen was de Rotterdammer Isidoor Huijkman. Hij was betrokken geraakt bij verzetsactiviteiten en werd op 1 september 1944 gearresteerd. Slechts enkele dagen later werd hij in Vught omgebracht. Zijn verhaal laat zien hoe klein het tijdsverschil soms was tussen arrestatie, gevangenschap en executie.

Ook verzetsman Albert Cornelis Kerkhoff werd op 5 september gefusilleerd. Terwijl Nederland die dag in de ban was van geruchten over bevrijding, eindigde zijn leven bij de fusilladeplaats.

Een trein richting Duitsland terwijl de bevrijders naderden

Juist de geografische situatie maakt het verhaal zo aangrijpend. De geallieerden bevonden zich begin september 1944 al in België. Antwerpen was bevrijd. Zuid-Nederland leek binnen bereik.

Toch reden de treinen vanuit Vught niet naar vrijheid, maar naar het oosten.

Het kamp beschikte sinds 1944 over een eigen spoorverbinding van ongeveer 3,5 kilometer. Gevangenen hadden die lijn zelf moeten aanleggen. Aanvankelijk was het spoor vooral bedoeld voor de aanvoer van vliegtuigwrakken voor een Duitse sloperij, maar het werd ook voor gevangenenvervoer gebruikt.

Op 24 mei 1944 waren al 650 mannen vanuit Vught naar Dachau gedeporteerd. Op 2 juni vertrok een transport met 496 Joodse gevangenen van het Philips-Kommando richting Auschwitz. De septembertransporten vormden het dramatische sluitstuk.

Vandaag herinneren historische treinwagons bij Nationaal Monument Kamp Vught aan die deportaties.

Probeerde het verzet de transporten tegen te houden?

Er waren pogingen om de spoorverbinding te saboteren en gevangenen te helpen ontsnappen. De transporten werden echter zwaar bewaakt.

Het verhaal van Hendrik Gijsbert Driessen laat zien hoe gevaarlijk ontsnappen was. Driessen, een 22-jarige verzetsman uit Horst, zat in een van de treinen richting Sachsenhausen. Tussen Oss en Nijmegen wisten enkele gevangenen uit een wagon te komen. Toen de trein stopte, werd geschoten. Driessen kwam daarbij om het leven.

Voor de overgrote meerderheid was ontsnappen onmogelijk. De treinen gingen verder richting Duitsland.

Wanneer werd Kamp Vught uiteindelijk bevrijd?

Na de grote transporten bleven nog ongeveer tweehonderd gijzelaars achter om het kamp schoon te maken en inventaris in treinen te laden. Op 17 september werden de laatste gevangenen vrijgelaten. Het concentratiekamp was toen leeg.

Diezelfde dag begon Operatie Market Garden. Geallieerde parachutisten landden op verschillende plaatsen in Nederland in een poging de grote rivieren over te steken en snel naar Duitsland door te stoten.

Vught zelf werd pas op 26 en 27 oktober 1944 bevrijd. Britse troepen troffen het voormalige concentratiekamp leeg aan. De gevangenen die begin september waren weggevoerd, bevonden zich toen honderden kilometers verderop.

Voor velen zou de oorlog nog maanden duren.

Hoeveel gevangenen overleefden de deportaties?

Een eenvoudig totaalpercentage voor alle gedeporteerden uit Vught is moeilijk te geven, omdat gevangenen na aankomst over verschillende kampen en buitenkampen werden verspreid. Wel staat vast dat de verliezen zeer groot waren.

Nationaal Monument Kamp Vught benadrukt dat veel van de circa 3.500 gedeporteerde gevangenen de oorlog niet overleefden. Van de Nederlandse gevangenen die in Sachsenhausen terechtkwamen, stierven er in totaal meer dan 1.400.

De omstandigheden verslechterden bovendien naarmate het Duitse Rijk instortte. Voedselvoorziening en medische zorg namen af, dwangarbeid bleef zwaar en in 1945 werden veel gevangenen opnieuw geëvacueerd.

Daarom is het misleidend om de bevrijding van Zuid-Nederland in het najaar van 1944 als één duidelijk eindpunt te zien. Voor gevangenen die uit Vught waren gedeporteerd, schoof de vrijheid letterlijk verder weg.

De ontruiming van Kamp Vught en Dolle Dinsdag

De gebeurtenissen van 5 september tonen twee totaal verschillende werkelijkheden van dezelfde dag.

In steden en dorpen heerste op veel plaatsen euforie. De geallieerde opmars leek niet meer te stoppen. Collaborateurs sloegen op de vlucht. Het leek alsof de Duitse bezetting binnen enkele dagen voorbij kon zijn.

Maar juist die paniek bracht de bezetter ertoe haast te maken met gevangenen, dossiers en materieel.

Daarom horen Dolle Dinsdag en de ontruiming van Kamp Vught historisch bij elkaar. Hetzelfde nieuws dat hoop gaf aan miljoenen Nederlanders, leidde achter de prikkeldraadhekken tot deportatie.

Wat gebeurde er na de oorlog met het kampterrein?

Na de bevrijding kreeg het terrein verschillende functies. Vanaf oktober 1944 werden er onder anderen verdachten van collaboratie, NSB'ers en Rijksduitsers geïnterneerd. Ook werden er Duitse burgerevacués uit het grensgebied ondergebracht.

Tegenwoordig bevindt zich op een deel van het voormalige kampterrein Nationaal Monument Kamp Vught. Bezoekers kunnen er onder meer delen van de oorspronkelijke kampgracht en het crematorium zien, evenals reconstructies van een barak en wachttorens.

De voormalige fusilladeplaats ligt in de bossen in de omgeving. Ook delen van het historische spoortracé zijn zichtbaar gemaakt.

Waarom wordt het Sachsenhausen-transport nog ieder jaar herdacht?

Rond 5 en 6 september worden in Vught de Nederlandse slachtoffers van Sachsenhausen herdacht. In het Reeburgpark staat een monument voor hen.

Die herdenking maakt duidelijk dat de geschiedenis van Kamp Vught niet eindigde toen de kamphekken in september 1944 opengingen. De levens van duizenden gevangenen liepen door in Sachsenhausen, Ravensbrück, Dachau en andere kampen.

Dat is ook de belangrijkste historische les van de ontruiming: bevrijding was geen moment dat voor iedereen tegelijk kwam.

Wie verder wil lezen over de chaotische dagen waarin Nederland dacht dat het einde van de bezetting nabij was, kan het verhaal over Dolle Dinsdag 1944 lezen. De militaire poging die kort daarna volgde komt uitgebreid aan bod in ons artikel over Operatie Market Garden en de Slag om Arnhem. Voor de strijd om de toegang tot Antwerpen is er daarnaast ons dossier over de Slag om de Schelde.

Meer lezen over de strijd die Nederland door de eeuwen heen vormde? Bekijk ook Een Storm Van Vrijheid, ons e-book over de Tachtigjarige Oorlog en het ontstaan van Nederland.

Bronnen en verder lezen

Voor dit artikel zijn onder meer de historische dossiers van Nationaal Monument Kamp Vught en Tweedewereldoorlog.nl geraadpleegd. Beide instellingen bieden uitgebreid materiaal over Kamp Vught, de septembertransporten, Sachsenhausen, Ravensbrück en de Nederlandse bevrijding.