Anne Frank en het laatste transport van Westerbork naar Auschwitz

September 3, 2026

Op 3 september 1944 vertrok vanuit kamp Westerbork het laatste transport naar Auschwitz-Birkenau. Onder de ruim duizend Joodse gevangenen bevonden zich Anne Frank, haar ouders Otto en Edith, haar zus Margot en de vier andere onderduikers uit het Achterhuis. Drie dagen lang zaten zij opgesloten in gesloten goederenwagons. Voor Anne betekende deze treinreis het begin van de laatste maanden van haar leven. Slechts één van de acht onderduikers uit het Achterhuis zou de Holocaust overleven: Otto Frank.

Het verhaal van Anne Frank wordt meestal verteld vanuit het Achterhuis in Amsterdam. Veel minder bekend is wat er gebeurde nadat de schuilplaats op 4 augustus 1944 was ontdekt. De gebeurtenissen tussen Amsterdam, Westerbork, Auschwitz en Bergen-Belsen laten zien hoe het nazistische deportatiesysteem functioneerde en waarom 3 september 1944 een belangrijke datum is in de Nederlandse geschiedenis.

Wat gebeurde er op 3 september 1944?

Op zondag 3 september 1944 werden meer dan duizend Joodse gevangenen vanuit doorgangskamp Westerbork in Drenthe naar Auschwitz-Birkenau gedeporteerd. Het was het laatste transport vanuit Westerbork met Auschwitz als bestemming.

Anne Frank stond als nummer 309 op de transportlijst. Haar vader Otto stond op nummer 307, haar moeder Edith op 308 en Margot op 306. Ook Hermann, Auguste en Peter van Pels en Fritz Pfeffer, die samen met de familie Frank in het Achterhuis hadden ondergedoken gezeten, werden in dezelfde trein gedeporteerd.

De timing maakt het transport achteraf extra aangrijpend. Terwijl de trein richting het oosten reed, rukten de geallieerde legers snel op door België. Antwerpen werd op 4 september bevrijd. Een dag later ontstond in Nederland de euforie van Dolle Dinsdag. Veel Nederlanders dachten dat de bevrijding nog slechts dagen verwijderd was. Voor de gevangenen in de trein kwam die bevrijding te laat.

Hoe kwamen Anne Frank en de andere onderduikers in Westerbork terecht?

Anne Frank was in 1929 in Frankfurt am Main geboren. Nadat Adolf Hitler in Duitsland aan de macht was gekomen, verhuisde het Joodse gezin Frank naar Amsterdam. Na de Duitse inval van mei 1940 werd ook Nederland stap voor stap onderworpen aan anti-Joodse maatregelen.

Vanaf 6 juli 1942 dook het gezin Frank onder in het achterhuis van het bedrijfspand aan de Prinsengracht 263. Later sloten Hermann en Auguste van Pels, hun zoon Peter en tandarts Fritz Pfeffer zich bij hen aan. Meer dan twee jaar leefden acht mensen verborgen achter een draaibare boekenkast.

Op 4 augustus 1944 viel de Sicherheitsdienst het pand binnen. De acht onderduikers werden gearresteerd. Wie de schuilplaats precies heeft verraden, is ondanks verschillende theorieën nooit met zekerheid vastgesteld. Historisch onderzoek heeft verschillende scenario's onderzocht, maar sluitend bewijs voor één verrader ontbreekt.

Na hun arrestatie werden de onderduikers eerst naar het SD-hoofdkwartier en daarna naar het Huis van Bewaring aan de Weteringschans gebracht. Op 8 augustus volgde het transport naar Westerbork.

Wat was kamp Westerbork?

Westerbork was oorspronkelijk in 1939 door de Nederlandse overheid gebouwd als vluchtelingenkamp voor Joodse vluchtelingen uit Duitsland. Tijdens de Duitse bezetting kreeg het kamp een totaal andere functie. Vanaf 1942 gebruikten de nazi's Westerbork als centraal doorgangskamp voor de deportatie van Joden, Sinti en Roma uit Nederland.

Vanuit Westerbork vertrokken treinen naar concentratie- en vernietigingskampen in het oosten, vooral Auschwitz-Birkenau en Sobibor. Voor tienduizenden mensen was het Drentse kamp daarmee de laatste verblijfplaats in Nederland.

De onderduikers uit het Achterhuis werden in Westerbork als zogenoemde strafgevallen behandeld omdat zij zich aan deportatie hadden proberen te onttrekken. Zij kwamen in de strafbarak terecht en moesten zwaar werk verrichten.

Anne kende Westerbork al voordat zij er zelf gevangen zat. Tijdens haar onderduik had zij via helpers en radio-uitzendingen informatie gekregen over de vervolging en deportaties. De werkelijkheid die zij vanaf augustus 1944 zelf meemaakte, was echter nog ingrijpender.

Waarom vertrok juist op 3 september het laatste transport naar Auschwitz?

In de zomer van 1944 veranderde de militaire situatie in West-Europa razendsnel. Na de geallieerde landing in Normandië op 6 juni stortte de Duitse positie in Frankrijk geleidelijk in. Eind augustus werd Parijs bevrijd en begin september bereikten geallieerde legers België.

Toch ging het deportatieapparaat door. Zelfs terwijl nazi-Duitsland militair steeds verder werd teruggedrongen, bleef de vervolging en deportatie van Joden doorgaan. Het transport van 3 september werd uiteindelijk het laatste vanuit Westerbork naar Auschwitz. Dat betekende niet dat de vervolging voorbij was; later in september vertrokken nog transporten vanuit Westerbork naar andere kampen.

De snelle geallieerde opmars leidde enkele dagen later tot Dolle Dinsdag. Daarna stokte de bevrijding. Operatie Market Garden slaagde er niet in een bruggenhoofd over de Rijn bij Arnhem te behouden. Het westen bleef bezet en kreeg later te maken met de Hongerwinter van 1944-1945.

Hoe verliep de treinreis van Westerbork naar Auschwitz?

De gevangenen werden in gesloten goederen- en veewagons opgesloten. Volgens de onderzoeksdatabase van de Anne Frank Stichting zaten ongeveer zeventig mensen per wagon. Er was slechts een vat met water en een ton die als toilet moest dienen.

De reis duurde drie dagen. De wagons waren overvol en de gevangenen hadden nauwelijks bewegingsruimte, privacy of sanitaire voorzieningen. Voor veel gedeporteerden was onduidelijk wat hen aan het einde van de reis wachtte, hoewel berichten over massamoord inmiddels ook in bezet Nederland circuleerden.

Latere getuigenissen verschillen soms in details. Daarom is voorzichtigheid belangrijk. De transportlijsten, documenten en verklaringen van overlevenden maken het wel mogelijk de grote lijnen nauwkeurig vast te stellen.

Wanneer kwam Anne Frank in Auschwitz aan?

Het transport arriveerde laat op 5 september 1944 in Auschwitz-Birkenau. Op het perron volgde onmiddellijk een selectie. Mannen en vrouwen werden van elkaar gescheiden. Gevangenen die volgens SS-artsen geschikt waren voor dwangarbeid werden geregistreerd; anderen werden naar de gaskamers gestuurd.

Alle acht onderduikers uit het Achterhuis overleefden deze eerste selectie. Voor de familie Frank betekende het perron desondanks een definitieve breuk. Otto werd van Edith, Margot en Anne gescheiden. Hij zou zijn vrouw en dochters nooit meer terugzien.

Auschwitz-Birkenau was zowel concentratiekamp als het grootste vernietigingscentrum van nazi-Duitsland. De meeste slachtoffers werden vermoord omdat zij volgens de racistische nazi-ideologie als Joods waren geclassificeerd.

Wat gebeurde er met Anne en Margot Frank na Auschwitz?

Anne en Margot verbleven ongeveer twee maanden in Auschwitz-Birkenau. Naarmate het Rode Leger vanuit het oosten naderde, begon de SS gevangenen naar kampen dieper in Duitsland te verplaatsen.

Eind oktober of begin november 1944 werden Anne en Margot naar Bergen-Belsen gedeporteerd. Hun moeder Edith bleef achter in Auschwitz en stierf daar op 6 januari 1945.

De omstandigheden in Bergen-Belsen verslechterden dramatisch. Het kamp raakte overbevolkt, voedsel en schoon water waren schaars en besmettelijke ziekten verspreidden zich snel. Anne en Margot kregen vlektyfus. Onderzoek van de Anne Frank Stichting plaatst hun overlijden waarschijnlijk in februari 1945. Slechts enkele weken later, op 15 april, bevrijdden Britse troepen Bergen-Belsen.

Wie van het Achterhuis overleefde de oorlog?

Van de acht onderduikers overleefde alleen Otto Frank. Hermann van Pels werd in Auschwitz vermoord. Fritz Pfeffer stierf in Neuengamme. Edith Frank overleed in Auschwitz-Birkenau. Auguste en Peter van Pels stierven tijdens de laatste oorlogsmaanden. Anne en Margot overleden in Bergen-Belsen.

Otto Frank bevond zich in Auschwitz toen het kamp op 27 januari 1945 door het Rode Leger werd bevrijd. Hij keerde op 3 juni 1945 terug naar Amsterdam. In juli 1945 kreeg hij definitief te horen dat zijn dochters niet waren teruggekeerd.

Hoe werd het dagboek van Anne Frank bewaard?

Na de arrestatie bleven Annes dagboekpapieren in het Achterhuis achter. Miep Gies en Bep Voskuijl vonden en bewaarden de documenten. Miep Gies las de teksten niet. Na de oorlog gaf zij ze aan Otto Frank, toen duidelijk was geworden dat Anne niet zou terugkeren.

Otto ontdekte dat Anne tijdens haar onderduik zelf al plannen had gemaakt om haar dagboek na de oorlog te publiceren. In 1947 verscheen de eerste Nederlandse editie onder de titel Het Achterhuis. Het boek groeide uit tot een van de bekendste persoonlijke documenten over de Jodenvervolging en de Tweede Wereldoorlog.

De kracht van het dagboek ligt mede in het contrast met wat er daarna gebeurde. De lezer leert Anne kennen als tiener met ambities, irritaties, humor, angst en toekomstplannen. De transportlijst van 3 september reduceerde diezelfde persoon vervolgens tot een nummer in een administratief systeem van vervolging.

Waarom is het transport van 3 september historisch belangrijk?

De datum is belangrijk om meer redenen dan alleen de aanwezigheid van Anne Frank. Het transport laat zien hoe de Holocaust in Nederland verbonden was met een Europees systeem van registratie, uitsluiting, arrestatie, deportatie, dwangarbeid en massamoord.

Het toont ook hoe dicht bevrijding en vervolging in september 1944 naast elkaar bestonden. Terwijl geallieerde troepen België binnentrokken en veel Nederlanders hoop kregen op een snelle bevrijding, vertrok vanuit Drenthe nog een trein met meer dan duizend vervolgde mensen richting Auschwitz.

De bevrijding van Zuid-Nederland begon in september 1944, terwijl elders de vervolging voortduurde. De Slag om de Schelde was vervolgens cruciaal om de geallieerde bevoorrading via Antwerpen mogelijk te maken.

Veelgestelde vragen over Anne Frank en Westerbork

Wanneer werd Anne Frank naar Westerbork gebracht?

Anne Frank en de andere onderduikers uit het Achterhuis werden op 4 augustus 1944 gearresteerd en op 8 augustus naar kamp Westerbork gebracht.

Wanneer werd Anne Frank naar Auschwitz gedeporteerd?

Op 3 september 1944 vertrok Anne Frank vanuit Westerbork naar Auschwitz-Birkenau. De trein arriveerde laat op 5 september.

Was dit het laatste transport uit Westerbork?

Het was het laatste transport vanuit Westerbork naar Auschwitz. Daarna vertrokken nog transporten naar andere kampen.

Hoe lang zat Anne Frank in Auschwitz?

Anne verbleef ongeveer twee maanden in Auschwitz-Birkenau. Eind oktober of begin november 1944 werd zij samen met Margot naar Bergen-Belsen overgebracht.

Wanneer stierf Anne Frank?

Anne Frank stierf waarschijnlijk in februari 1945 in Bergen-Belsen aan de gevolgen van vlektyfus en de erbarmelijke kampomstandigheden.

Wie van de familie Frank overleefde?

Alleen Otto Frank overleefde de Holocaust. Hij werd op 27 januari 1945 in Auschwitz bevrijd en keerde later terug naar Amsterdam.

Een trein die vertrok terwijl de bevrijding naderde

Op 3 september 1944 kon niemand in de afgesloten wagons weten hoe snel het front dichterbij kwam. Een dag later werd Antwerpen bevrijd. Twee dagen later vierde een deel van Nederland voortijdig feest. Toch reed de trein verder naar Auschwitz.

Juist daarom verdient deze datum een vaste plaats in de Nederlandse herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal gaat niet alleen over een wereldberoemd dagboek, maar over meer dan duizend mensen in één transport en over de vele tienduizenden die vanuit Nederland werden gedeporteerd.

Wie de laatste oorlogsmaanden verder wil begrijpen, kan ook lezen over Radio Oranje, de Slag om Arnhem en de Hongerwinter.